4f/2 (42896)
درباره سایت
آخرین مطالب
امکانات وب
تز انگیزه تماشای سریال¬های شبکه ماهواره¬ای فارسی زبان جم GEM TV توسط زنان و واکاوی قرائت آنان از سری
1 آموزشی: منظور از این انگیزه، این است که افراد به دلیل نقش آموزشی برنامهها از رسانهها استفاده میکنند. در این پژوهش منظور از انگیزه آموزشی این است که مخاطبان سریالهای 1 جم به منظور یادگیری و با هدف آموزش دیدن به 1 سریالهای شبکه جم میپردازند. در حقیقت این انگیزه، شامل استفاده از ماهواره با هدف یادگیری و دریافت اطلاعاتی است که اطلاعات فرد را درباره موضوع یا موضوعاتی افزایش دهد.
انگیزه تسهیل تعامل اجتماعی: منظور از این انگیزه این است که افراد با تماشای برنامه ماهوارهای به دنبال توسعه روابط شخصی خود با دیگر افراد جامعه هستند. این انگیزه با هدف افزایش ارتباطات میان فردی مخاطب با دیگر افراد جامعه (ارتباطات شخصی فرد با خانواده و دیگر آشنایان و دوستان) ارتباط دارد.
انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی: این انگیزه ناظر بر استفاده از ماهواره با هدف اعتماد به نفس، هویت شخصی و احساس قدرت در مخاطب مرتبط است.
انگیزه فرار از واقعیات روزمره: این انگیزه ناظر بر جنبه سرگرمکنندگی ماهواره میباشد. در این انگیزه فرد مخاطب هدفی جز سرگرم شدن و غفلت از دنیای واقعی ندارد. این انگیزه ناظر بر فرار مخاطب از دنیای واقعی و پناه بردن به دنیای خیالی تلویزیون است.
1-6-مفاهیم پژوهش1: در این پژوهش منظور از قرائت نحوه تفسیر و رمزگشایی افراد از پیامهای رسانهای است. در حقیقت قرائت، مشتمل بر نحوه تفسیر، پیشزمینههای اجتماعی، نوع نگاه، نحوه ادراک و اموری از این قبیل است که نوع نگاه فرد به پیامهای رسانهای را تعیین میکند.
زندگی روزمره: زندگی روزمره مفهومی جدید در ادبیات علوم اجتماعی نیست. بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی به نحوی از انحا به موضوع و مساله زندگی روز مره توجه نشان داده اند . اگر چه همواره به طور مستقیم واژه زندگی روز مره به کار برده نشد . اما این مفهوم در قالب های دیگری نیز چون (( فرهنگ توده )) و (( فرهنگ عامه پسند )) به طور گسترده استفاده شده است . البته بار معنایی مفهوم زندگی روز مره تا اندازه زیادی با سایر مفاهیمی که ذکر شده است متفاوت است. برای مثال درک زندگی روزمره در قالب مفهوم فرهنگ توده، نگرشی انفعالی را به متن زندگی در پی داشته است. با وجود این، مسئله در نزد همه متفکرانی که به زندگی و امر زندگی روزمره پرداختهاند، از جنبههای مشترکی برخوردار بوده است ( کاظمی، 1384: 98).
مطالعات فرهنگی: عبارت مطالعات فرهنگی به دو معنای عام و خاص به کار میرود؛ اما در نظریه و نقد ادبی مدرن صرفا معنای خاص آن اراده میشود. در معنای عام، مطالعات فرهنگی به هرگونه مطالعه درباره فرهنگ جامعه اطلاق میشود که به طور متعارف از منظر علوم اجتماعی انجام میشده است. اما در معنای خاص، این اصطلاح برای اشاره به روششناسی معینی در تحقیقات میان رشتهای فرهنگی به کار میرود که ریموند ویلیامز و ریچارد هوگارت در اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960 پیشگامان نظری آن بودند (پاینده، 1385: 42).
فرهنگ: این اصطلاح در اصل به معنای کشت و پرورش گیاهان بود، اما بعدها بسط یافت و به معنای رشد و شکوفایی موجودات انسانی نیز استفاده شد. در علوم انسانی به هنرها و فنون اشاره دارد؛ و در علوم اجتماعی به سبک زندگی افراد. تلفیق این دو معنا امکانپذیر است، زیرا اولی بیانگر دومی است. به معنایی کلیتر، فرهنگ به طیف وسیع نهادها، مصنوعات و عملکردهایی اشاره دارد که دنیای نمادین ما را بر میسازند. لذا هنر و دین، علم و ورزش، آموزش و رفاه را شامل میشود، اما معمولا اقتصاد و سیاست را دربر نمیگیرد (میلنر، براویت، 1390: 319).
1-7-تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهشتعریف عملیاتی راه و روشهای تجربه کردن یا سنجش یک مفهوم را مشخص میکند (دی ویمر؛ آر دومینیک، 1384: 83). در حقیقت تعریف عملیاتی یک متغیر، پژوهشگر را وادار میکند تا مفاهیم انتزاعی را به شکل مشخص بیان کند (دی ویمر؛ آر دومینیک، 1384: 83- 84).
انگیزههای تماشای برنامههای ماهوارهای
انگیزه تماشای برنامههای تلویزیونی طیف بسیار متنوعی را شامل میشود که یکی از آنها انگیزههای تماشای برنامههای ماهوارهای بر مبنای پژوهشی است که شهابی و جهانگردی (1387) انجام دادهاند. انگیزههای ذکر شده در این پژوهش شامل: 1- انگیزه نارضایتی از تلویزیون ملی، 2- انگیزه کسب اطلاعات سیاسی، 3- انگیزه آموزشی، 4- انگیزه فرار از واقعیات زندگی روزمره، 5- انگیزه الگو گرفتن برای سبک زندگی، 6- انگیزه تسهیل تعامل اجتماعی، 7- انگیزه آشنایی و لذت بردن از فرهنگ عامه ایرانی و خارجی، 8- انگیزههای مسافرتی- مهاجرتی، 9- انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی و 10- انگیزه دریافت اطلاعات ورزشی میباشد که در 60 گویه تهیه شده است. هر یک از این گویهها در یک طیف 6 درجهای (که در آن به اصلا نمره 1، خیلی کم نمره2، کم نمره 3، م1 نمره 4، زیاد نمره 5 و خیلی زیاد نمره 6 داده شد) تنظیم شدهاند. در پژوهش حاضر، با توجه به اهداف پژوهش از چهار انگیزه (انگیزه آموزشی، انگیز تسهیل تعامل اجتماعی، انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی و انگیزه فرار از واقعیات روزمره) ذکر شده در اسن پرسشنامه استفاده شد تا بدین ترتیب انگیزههای استفاده از برنامههای شبکه جم (GEM TV) در میان مخاطبان این برنامهها روشن شود.
این پرسشنامه شامل 24 جمله است که برای هریک از آنها 6 پاسخ پیشنهاد شده است. پاسخهای پیشنهادی به ترتیب نمراتی از (اصلا نمره 1، خیلی کم نمره2، کم نمره 3، متوسط نمره 4، زیاد نمره 5 و خیلی زیاد نمره 6) داده خواهد شد.
در این پژوهش همچنین نحوه قرائت 1 از طریق مصاحبه ساخت نیافته با 1 عملیاتی خواهد شد. به این ترتیب که در جریان مصاحبه با زنان، نحوه قرائت آنان در باب سریالهای شبکه جم (GEM TV) 1 خواهد شد.
فصل دوممرور ادبیات پژوهشدر انجام هر کار تحقیقاتی ادبیات موضوع در هر دو حوزه نظری و تجربی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در واقع اولین گام و بند اصلی هر فعالیت پژوهشی را بررسی ادبیات موضوع تشکیل می دهد و باعث کسب شناخت نسبت به نظریه ها و یا پارادایمهای نظری راجع به مسئله میشود. ادبیات جامع و کامل و در ادامه تدوین چارچوب نظری، بنیان مراحل بعدی هر کار تحقیقی را تشکیل میدهد و اگر این مرحله به درستی انجام بگیرد فعالیت پژوهشی به صورت دقیق، علمی و هدفمند انجام شده و منجر به تکمیل و غنای پژوهشهای پیشین در زمینه مربوطه و هموار کردن را برای انجام پژوهشهای بعدی میشود (خلیلبیگی، 1391: 11).
با توجه به موضوع پژوهش حاضر، از نظریه استفاده و رضامندی و رویکرد مطالعات فرهنگی به منظور تکمیل ادبیات پژوهش استفاده شده است. این دو مورد با توجه به در تضاد بودن با الگوی تاثیر رسانهها مورد توجه قرار گرفتهاند. نظریه استفاده و رضامندی و رویکرد مطالعات فرهنگی (و نظریهپردازان آن) برخلاف الگوی تاثیر رسانهها بر افراد معتقد به استفاده افراد از رسانهها و به نوعی کاری است که افراد با رسانهها میکنند. مطابق این دو الگو این افراد مخاطب رسانهها هستند که تعیین میکنند چه چیزی را ببینند و یا چگونه آن را ببینند. بر اساس این نظریات مخاطبان با توجه به جایگاه، طبقه و نحوه اجتماعی شدن واکنش متفاوتی به رسانهها دارند و در حقیقت این آنها هستند که بر رسانهها تاثیر میگذارند و نه رسانه بر آنها. در این دو دیدگاه مخاطبان آزادی زیادی در استفاده از رسانهها و حتی دستکاری پیامهای آنها مطابق با جایگاه (اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی) خود دارند.
نظریه پردازان رویکرد مطالعات فرهنگی، مطابق با این رویکرد معتقدند که بین مخاطب و متن روبروی او نوعی مذاکره وجود دارد. مذاکرهای که در جریان آن مخاطبان بر اساس جایگاه خود قرائت متفاوتی از متن ارائه شده دارند. تاثیر بعضی از نظریه پردازان همچون گرامشی در این رابطه بیشتر به صورت غیر مستقیم و به نوعی جهت دهنده است و برخی دیگر از این نظریه پردازان همچون هال و بوردیو و حتی گادامر مستقیمتر است. نظریات فیسک و دوسرتو نیز در این رابطه هم مستقیم و هم غیر مستقیم است.
بر همین اساس در پژوهش حاضر سعی شده است با توجه به طرح مسئله و اهداف پژوهش، ابتدا نظریه استفاده و رضامندی بررسی شود، سپس در بخش دوم مطالبی درباره مکتب مطالعات فرهنگی، گرامشی و نظریه هژمونی او آورده شود و درادامه در بخش سوم آرای چند تن از نظریهپردازان مکتب مطالعات فرهنگی (استوارت هال، میشلدوسرتو، جان فیسک و بوردیو) مورد بررسی قرار گیرد و در نهایت بخش پایانی این فصل نیز به پژوهشهای داخلی و خارجی صورت گرفته در زمینه پژوهش مورد نظر اختصاص دارد.
2-1-بخش اول: مرور نظری نظریه استفاده و رضامندیبسیاری از پژوهشگران، هم در رسانهها و هم در خارج از رسانهها میل دارند درباره کاری که رسانهها بر روی بینندگان، شنوندگان و خوانندگان خود انجام میدهند، صحبت کنند. این طرز فکر ناخودآگاه مدل رسانهها را در حکم سوزن تزریق یا گلولهای سحرآمیز که به سمت هدفی منفعل جهتگیری شده است، میپذیرد. اما مخاطبان همیشه منفعل نیستند؛ در واقع، در مطالعهای کلاسیک به اسم «مخاطب سرسخت» یادآوری میشود که مخاطب در بیشتر مواقع، کاملا فعال است (سورین، تانکارد، 1390: 419).
مخاطب ارتباطگر، گیرندهای منفعل نیست؛ نمیتوان او را مثل توده گلی محسوب کرد که تبلیغاتگر ماهر به هر شکلی در آورد. مخاطبان افرادی هستند که از ارتباطاتی که در برابرشان قرار گرفته است، چیزی طلب و چیزی را انتخاب میکنند که احتمال دارد برایشان مفید باشد. به بیان دیگر آنها باید از نفوذگر چیزی بگیرند، اگر قرار باشد نفوذگر از آنها چیزی بگیرد. داد و ستدی در کار است. این درست است که گاهی، نفوذگر توانایی این را دارد که با تاکید بر یک نیاز به قیمت نادیده گرفتن نیاز دیگر یا با نشان دادن تغییر در محیط، بیشتر از آنچه که در واقع وجود دارد، مخاطب را به داد و ستد بدی سوق دهد، اما مخاطبان نیز به آسانی کنار نمی روند. بسیاری از ارتباطگران که به طرز گستردهای مورد بیاعتنایی قرار گرفتهاند یا پیام آنها نادرست درک شده است، هزینه آن را میدانند (سورین، تانکارد، 1390: 420). رویکرد استفاده و خشنودی متضمن تغییر کانون توجه از مقاصد ارتباطگر به مقاصد دریافت کننده است. این رویکرد میکوشد معلوم نماید ارتباط جمعی چه کارکردهایی برای افراد مخاطب عرضه میکند (سورین، تانکارد، 1390: 420).
رویکرد استفاده و خشنودی نخستین بار در مقاله-ریسرچای از الهیو کاتز (1959) توصیف شد. در آن مقاله-ریسرچ کاتز به این ادعای برنارد برلسون (1959) که حوزه پژوهش ارتباطات به نظر مرده میآید، پاسخ داد.کاتز استدلال کرد که حوزهای که مشرف به موت است، مطالعه ارتباط جمعی تحت عنوان متقاعدسازی است. وی متذکر شد که بیشتر پژوهشهای ارتباطی تا آن زمان معطوف به تحقیق در مورد آثار پیکارهای اقناعی بر روی مخاطبان بوده است. به گفته کاتز هدف این نوع پژوهش، پاسخ به این پرسش بوده که رسانهها با افراد چه میکنند (سورین، تانکارد، 1390: 420). نظر کاتز این بود که حوزه ارتباط جمعی میتواند با روی آوردن به پرسش «مردم با رسانه چه میکنند؟ » خود را نجات دهد (سورین، تانکارد، 1390: 420).
نظریه استفاده و رضامندی ضمن فعال انگاشتن مخاطب، بر نیازها و انگیزههای وی در استفاده از رسانهها تاکید میکند و بر آن است که ارزشها، علایق و نقش اجتماعی مخاطبان مهم است و مردم بر اساس این این عوامل آن چه را میخواهند ببینند و بشنوند، انتخاب میکنند (مهدیزاده، 1391: 71). سوال اساسی رویکرد استفاده و خشنودی چنین است: چرا مردم از رسانهها استفاده میکنند؟ و آنها را برای چه منظوری به کار میبرند؟ (مک کوایل، 1387: 104).
پژوهشها[ی این نظریه] روی انتخاب، پذیرش و نحوه پاسخدهی به مخاطبان رسانه متمرکز شدهاند. میزان فعال انگاشته شدن مخاطب در درجه اول بستگی دارد به این که تا چه حد آگاهانه و با انگیزه دست به انتخاب میزند، اما به همین جا ختم نمیشود و به موضوعاتی مثل تامل آگاهانه در رسانه و بهرهبرداری از آنچه از رسانه در سایر عرصههای زندگی به دست میآورد نیز میکشد (مک کوایل، 1388: 331). جوهره کلام این است که رفتار مربوط به استفاده از رسانه تابعی است از این عقیده که هر رسانه خاصی دارای ویژگیهای معینی است که باعث میشود انتخاب هر رسانه توسط مخاطب به معنای شان مثبت یا منفی خاصی برای او باشد (مک کوایل، 1388: 334).
اهمیت میراث پژوهشی «استفاده و رضامندی» بر این واقعیت استوار است که پیروان آن مخالف نظریه «مخاطب منفعل» هستند و به همین جهت فرضهایی را مبنای کار خود قرار میدهند که مهمترین آن، عبارت است از این که مخاطب، از میان مجاری ارتباطی و محتواهایی که به او عرضه میشود، دست به انتخابی آگاهانه و انگیزهدار میزند، برداشتهای گوناگونی از این نظریه در دست است، اما برداشت نخست و حاکم، کارکردگرایانه است.
پس، علت استفاده از رسانه، تجربه کردن مسائلی است که از شرایط اجتماعی و روانی ناشی میشود، (مسائلی از قبیل جست و جوی اطلاعات، تماس اجتماعی- انحراف توجه، فراگیری اجتماعی و رشد) و برای حل آنها (برآوردن نیازها) است که مخاطب دست به دامن زسانهها میشود. اگر استفاده از رسانه انتخابی نیود، نمیشد آن را ابزاری شایسته برای حل مساله به شمار آورد، یا حتی آن را واجد معنایی خاص برای استفاده کننده دانست. پژوهشهای انجام شده ظرف چهل سال گذشته، نشان میدهد که مخاطبان تجربه استفاده از رسانه خود را در قالب اصطلاحات کارکردگرایانه (یعنی حل مساله و برآورده ساختن نیاز) بیان میکنند. نظراتی که مردم درباره فایده رفتارشان در قبال رسانه ابراز میکنند از الگوی تکرار شونده پیروی میکند که عناصر اصلی آن عبارتاند از یادگیری و اطلاعات، ادراک نفس و هویت شخصی، تماس اجتماعی، انحراف توجه، سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت. [در این الگو] پاسخها نیز بر حسب نوع محتوای رسانه بسیار متفاوت است (مک کوایل، 1388: 332- 333).
در اثر نظریه استفاده و خشنودی تغییر کاملا قاطعی در کیفیت توجه به مخاطب روی داد. فرض اصلی الگوی استفاده و خشنودی این است که افراد مخاطب، کم و بیش به صورت فعال به دنبال محتوایی هستند که بیشترین خشنودی را فراهم کند. درجه این خشنودی بستگی به نیازها و علائق فرد دارد. افراد هرقدر بیشتر احساس کنند که محتوای واقعی نیاز آنان را برآورده میکند، احتمال اینکه آن محتوا را انتخاب کنند بیشتر است. الگوی این رویکرد بلامر و کاتز (1974) مطابق شکل زیر ارائه کردند. قابل ذکر است که بیشتر الگوهای استفاده و خشنودی، عنصر فرستنده را از فراگرد ارتباط جمعی کنار میگذارند. این الگوها نوعا با عواملی آغاز میشوند که بر انتخاب مخاطبان از محتوای رسانهها تاثیر میگذارند(ویندال، سیگنایتزر، اولسون، 1387: 282- 283).
161925285115ریشههای اجتماعی و روانشناختی باعث
نیازهایی میشود که نتیجه آنها
برآورده شدن نیازها میانجامد
گونهگونی الگوهای عرضه رسانهها میشود و به
انتظارات از رسانههای جمعی یا سایر منابع است که سبب
پیامدهای دیگر نیز دارد(که اغلب ناخواستهاند).
00ریشههای اجتماعی و روانشناختی باعث
نیازهایی میشود که نتیجه آنها
برآورده شدن نیازها میانجامد
گونهگونی الگوهای عرضه رسانهها میشود و به
انتظارات از رسانههای جمعی یا سایر منابع است که سبب
پیامدهای دیگر نیز دارد(که اغلب ناخواستهاند).
انگیزه تسهیل تعامل اجتماعی: منظور از این انگیزه این است که افراد با تماشای برنامه ماهوارهای به دنبال توسعه روابط شخصی خود با دیگر افراد جامعه هستند. این انگیزه با هدف افزایش ارتباطات میان فردی مخاطب با دیگر افراد جامعه (ارتباطات شخصی فرد با خانواده و دیگر آشنایان و دوستان) ارتباط دارد.
انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی: این انگیزه ناظر بر استفاده از ماهواره با هدف اعتماد به نفس، هویت شخصی و احساس قدرت در مخاطب مرتبط است.
انگیزه فرار از واقعیات روزمره: این انگیزه ناظر بر جنبه سرگرمکنندگی ماهواره میباشد. در این انگیزه فرد مخاطب هدفی جز سرگرم شدن و غفلت از دنیای واقعی ندارد. این انگیزه ناظر بر فرار مخاطب از دنیای واقعی و پناه بردن به دنیای خیالی تلویزیون است.
1-6-مفاهیم پژوهش1: در این پژوهش منظور از قرائت نحوه تفسیر و رمزگشایی افراد از پیامهای رسانهای است. در حقیقت قرائت، مشتمل بر نحوه تفسیر، پیشزمینههای اجتماعی، نوع نگاه، نحوه ادراک و اموری از این قبیل است که نوع نگاه فرد به پیامهای رسانهای را تعیین میکند.
زندگی روزمره: زندگی روزمره مفهومی جدید در ادبیات علوم اجتماعی نیست. بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی به نحوی از انحا به موضوع و مساله زندگی روز مره توجه نشان داده اند . اگر چه همواره به طور مستقیم واژه زندگی روز مره به کار برده نشد . اما این مفهوم در قالب های دیگری نیز چون (( فرهنگ توده )) و (( فرهنگ عامه پسند )) به طور گسترده استفاده شده است . البته بار معنایی مفهوم زندگی روز مره تا اندازه زیادی با سایر مفاهیمی که ذکر شده است متفاوت است. برای مثال درک زندگی روزمره در قالب مفهوم فرهنگ توده، نگرشی انفعالی را به متن زندگی در پی داشته است. با وجود این، مسئله در نزد همه متفکرانی که به زندگی و امر زندگی روزمره پرداختهاند، از جنبههای مشترکی برخوردار بوده است ( کاظمی، 1384: 98).
مطالعات فرهنگی: عبارت مطالعات فرهنگی به دو معنای عام و خاص به کار میرود؛ اما در نظریه و نقد ادبی مدرن صرفا معنای خاص آن اراده میشود. در معنای عام، مطالعات فرهنگی به هرگونه مطالعه درباره فرهنگ جامعه اطلاق میشود که به طور متعارف از منظر علوم اجتماعی انجام میشده است. اما در معنای خاص، این اصطلاح برای اشاره به روششناسی معینی در تحقیقات میان رشتهای فرهنگی به کار میرود که ریموند ویلیامز و ریچارد هوگارت در اواخر دهه 1950 و اوایل دهه 1960 پیشگامان نظری آن بودند (پاینده، 1385: 42).
فرهنگ: این اصطلاح در اصل به معنای کشت و پرورش گیاهان بود، اما بعدها بسط یافت و به معنای رشد و شکوفایی موجودات انسانی نیز استفاده شد. در علوم انسانی به هنرها و فنون اشاره دارد؛ و در علوم اجتماعی به سبک زندگی افراد. تلفیق این دو معنا امکانپذیر است، زیرا اولی بیانگر دومی است. به معنایی کلیتر، فرهنگ به طیف وسیع نهادها، مصنوعات و عملکردهایی اشاره دارد که دنیای نمادین ما را بر میسازند. لذا هنر و دین، علم و ورزش، آموزش و رفاه را شامل میشود، اما معمولا اقتصاد و سیاست را دربر نمیگیرد (میلنر، براویت، 1390: 319).
1-7-تعریف عملیاتی متغیرهای پژوهشتعریف عملیاتی راه و روشهای تجربه کردن یا سنجش یک مفهوم را مشخص میکند (دی ویمر؛ آر دومینیک، 1384: 83). در حقیقت تعریف عملیاتی یک متغیر، پژوهشگر را وادار میکند تا مفاهیم انتزاعی را به شکل مشخص بیان کند (دی ویمر؛ آر دومینیک، 1384: 83- 84).
انگیزههای تماشای برنامههای ماهوارهای
انگیزه تماشای برنامههای تلویزیونی طیف بسیار متنوعی را شامل میشود که یکی از آنها انگیزههای تماشای برنامههای ماهوارهای بر مبنای پژوهشی است که شهابی و جهانگردی (1387) انجام دادهاند. انگیزههای ذکر شده در این پژوهش شامل: 1- انگیزه نارضایتی از تلویزیون ملی، 2- انگیزه کسب اطلاعات سیاسی، 3- انگیزه آموزشی، 4- انگیزه فرار از واقعیات زندگی روزمره، 5- انگیزه الگو گرفتن برای سبک زندگی، 6- انگیزه تسهیل تعامل اجتماعی، 7- انگیزه آشنایی و لذت بردن از فرهنگ عامه ایرانی و خارجی، 8- انگیزههای مسافرتی- مهاجرتی، 9- انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی و 10- انگیزه دریافت اطلاعات ورزشی میباشد که در 60 گویه تهیه شده است. هر یک از این گویهها در یک طیف 6 درجهای (که در آن به اصلا نمره 1، خیلی کم نمره2، کم نمره 3، م1 نمره 4، زیاد نمره 5 و خیلی زیاد نمره 6 داده شد) تنظیم شدهاند. در پژوهش حاضر، با توجه به اهداف پژوهش از چهار انگیزه (انگیزه آموزشی، انگیز تسهیل تعامل اجتماعی، انگیزه کسب پرستیژ اجتماعی و انگیزه فرار از واقعیات روزمره) ذکر شده در اسن پرسشنامه استفاده شد تا بدین ترتیب انگیزههای استفاده از برنامههای شبکه جم (GEM TV) در میان مخاطبان این برنامهها روشن شود.
این پرسشنامه شامل 24 جمله است که برای هریک از آنها 6 پاسخ پیشنهاد شده است. پاسخهای پیشنهادی به ترتیب نمراتی از (اصلا نمره 1، خیلی کم نمره2، کم نمره 3، متوسط نمره 4، زیاد نمره 5 و خیلی زیاد نمره 6) داده خواهد شد.
در این پژوهش همچنین نحوه قرائت 1 از طریق مصاحبه ساخت نیافته با 1 عملیاتی خواهد شد. به این ترتیب که در جریان مصاحبه با زنان، نحوه قرائت آنان در باب سریالهای شبکه جم (GEM TV) 1 خواهد شد.
فصل دوممرور ادبیات پژوهشدر انجام هر کار تحقیقاتی ادبیات موضوع در هر دو حوزه نظری و تجربی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در واقع اولین گام و بند اصلی هر فعالیت پژوهشی را بررسی ادبیات موضوع تشکیل می دهد و باعث کسب شناخت نسبت به نظریه ها و یا پارادایمهای نظری راجع به مسئله میشود. ادبیات جامع و کامل و در ادامه تدوین چارچوب نظری، بنیان مراحل بعدی هر کار تحقیقی را تشکیل میدهد و اگر این مرحله به درستی انجام بگیرد فعالیت پژوهشی به صورت دقیق، علمی و هدفمند انجام شده و منجر به تکمیل و غنای پژوهشهای پیشین در زمینه مربوطه و هموار کردن را برای انجام پژوهشهای بعدی میشود (خلیلبیگی، 1391: 11).
با توجه به موضوع پژوهش حاضر، از نظریه استفاده و رضامندی و رویکرد مطالعات فرهنگی به منظور تکمیل ادبیات پژوهش استفاده شده است. این دو مورد با توجه به در تضاد بودن با الگوی تاثیر رسانهها مورد توجه قرار گرفتهاند. نظریه استفاده و رضامندی و رویکرد مطالعات فرهنگی (و نظریهپردازان آن) برخلاف الگوی تاثیر رسانهها بر افراد معتقد به استفاده افراد از رسانهها و به نوعی کاری است که افراد با رسانهها میکنند. مطابق این دو الگو این افراد مخاطب رسانهها هستند که تعیین میکنند چه چیزی را ببینند و یا چگونه آن را ببینند. بر اساس این نظریات مخاطبان با توجه به جایگاه، طبقه و نحوه اجتماعی شدن واکنش متفاوتی به رسانهها دارند و در حقیقت این آنها هستند که بر رسانهها تاثیر میگذارند و نه رسانه بر آنها. در این دو دیدگاه مخاطبان آزادی زیادی در استفاده از رسانهها و حتی دستکاری پیامهای آنها مطابق با جایگاه (اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی) خود دارند.
نظریه پردازان رویکرد مطالعات فرهنگی، مطابق با این رویکرد معتقدند که بین مخاطب و متن روبروی او نوعی مذاکره وجود دارد. مذاکرهای که در جریان آن مخاطبان بر اساس جایگاه خود قرائت متفاوتی از متن ارائه شده دارند. تاثیر بعضی از نظریه پردازان همچون گرامشی در این رابطه بیشتر به صورت غیر مستقیم و به نوعی جهت دهنده است و برخی دیگر از این نظریه پردازان همچون هال و بوردیو و حتی گادامر مستقیمتر است. نظریات فیسک و دوسرتو نیز در این رابطه هم مستقیم و هم غیر مستقیم است.
بر همین اساس در پژوهش حاضر سعی شده است با توجه به طرح مسئله و اهداف پژوهش، ابتدا نظریه استفاده و رضامندی بررسی شود، سپس در بخش دوم مطالبی درباره مکتب مطالعات فرهنگی، گرامشی و نظریه هژمونی او آورده شود و درادامه در بخش سوم آرای چند تن از نظریهپردازان مکتب مطالعات فرهنگی (استوارت هال، میشلدوسرتو، جان فیسک و بوردیو) مورد بررسی قرار گیرد و در نهایت بخش پایانی این فصل نیز به پژوهشهای داخلی و خارجی صورت گرفته در زمینه پژوهش مورد نظر اختصاص دارد.
2-1-بخش اول: مرور نظری نظریه استفاده و رضامندیبسیاری از پژوهشگران، هم در رسانهها و هم در خارج از رسانهها میل دارند درباره کاری که رسانهها بر روی بینندگان، شنوندگان و خوانندگان خود انجام میدهند، صحبت کنند. این طرز فکر ناخودآگاه مدل رسانهها را در حکم سوزن تزریق یا گلولهای سحرآمیز که به سمت هدفی منفعل جهتگیری شده است، میپذیرد. اما مخاطبان همیشه منفعل نیستند؛ در واقع، در مطالعهای کلاسیک به اسم «مخاطب سرسخت» یادآوری میشود که مخاطب در بیشتر مواقع، کاملا فعال است (سورین، تانکارد، 1390: 419).
مخاطب ارتباطگر، گیرندهای منفعل نیست؛ نمیتوان او را مثل توده گلی محسوب کرد که تبلیغاتگر ماهر به هر شکلی در آورد. مخاطبان افرادی هستند که از ارتباطاتی که در برابرشان قرار گرفته است، چیزی طلب و چیزی را انتخاب میکنند که احتمال دارد برایشان مفید باشد. به بیان دیگر آنها باید از نفوذگر چیزی بگیرند، اگر قرار باشد نفوذگر از آنها چیزی بگیرد. داد و ستدی در کار است. این درست است که گاهی، نفوذگر توانایی این را دارد که با تاکید بر یک نیاز به قیمت نادیده گرفتن نیاز دیگر یا با نشان دادن تغییر در محیط، بیشتر از آنچه که در واقع وجود دارد، مخاطب را به داد و ستد بدی سوق دهد، اما مخاطبان نیز به آسانی کنار نمی روند. بسیاری از ارتباطگران که به طرز گستردهای مورد بیاعتنایی قرار گرفتهاند یا پیام آنها نادرست درک شده است، هزینه آن را میدانند (سورین، تانکارد، 1390: 420). رویکرد استفاده و خشنودی متضمن تغییر کانون توجه از مقاصد ارتباطگر به مقاصد دریافت کننده است. این رویکرد میکوشد معلوم نماید ارتباط جمعی چه کارکردهایی برای افراد مخاطب عرضه میکند (سورین، تانکارد، 1390: 420).
رویکرد استفاده و خشنودی نخستین بار در مقاله-ریسرچای از الهیو کاتز (1959) توصیف شد. در آن مقاله-ریسرچ کاتز به این ادعای برنارد برلسون (1959) که حوزه پژوهش ارتباطات به نظر مرده میآید، پاسخ داد.کاتز استدلال کرد که حوزهای که مشرف به موت است، مطالعه ارتباط جمعی تحت عنوان متقاعدسازی است. وی متذکر شد که بیشتر پژوهشهای ارتباطی تا آن زمان معطوف به تحقیق در مورد آثار پیکارهای اقناعی بر روی مخاطبان بوده است. به گفته کاتز هدف این نوع پژوهش، پاسخ به این پرسش بوده که رسانهها با افراد چه میکنند (سورین، تانکارد، 1390: 420). نظر کاتز این بود که حوزه ارتباط جمعی میتواند با روی آوردن به پرسش «مردم با رسانه چه میکنند؟ » خود را نجات دهد (سورین، تانکارد، 1390: 420).
نظریه استفاده و رضامندی ضمن فعال انگاشتن مخاطب، بر نیازها و انگیزههای وی در استفاده از رسانهها تاکید میکند و بر آن است که ارزشها، علایق و نقش اجتماعی مخاطبان مهم است و مردم بر اساس این این عوامل آن چه را میخواهند ببینند و بشنوند، انتخاب میکنند (مهدیزاده، 1391: 71). سوال اساسی رویکرد استفاده و خشنودی چنین است: چرا مردم از رسانهها استفاده میکنند؟ و آنها را برای چه منظوری به کار میبرند؟ (مک کوایل، 1387: 104).
پژوهشها[ی این نظریه] روی انتخاب، پذیرش و نحوه پاسخدهی به مخاطبان رسانه متمرکز شدهاند. میزان فعال انگاشته شدن مخاطب در درجه اول بستگی دارد به این که تا چه حد آگاهانه و با انگیزه دست به انتخاب میزند، اما به همین جا ختم نمیشود و به موضوعاتی مثل تامل آگاهانه در رسانه و بهرهبرداری از آنچه از رسانه در سایر عرصههای زندگی به دست میآورد نیز میکشد (مک کوایل، 1388: 331). جوهره کلام این است که رفتار مربوط به استفاده از رسانه تابعی است از این عقیده که هر رسانه خاصی دارای ویژگیهای معینی است که باعث میشود انتخاب هر رسانه توسط مخاطب به معنای شان مثبت یا منفی خاصی برای او باشد (مک کوایل، 1388: 334).
اهمیت میراث پژوهشی «استفاده و رضامندی» بر این واقعیت استوار است که پیروان آن مخالف نظریه «مخاطب منفعل» هستند و به همین جهت فرضهایی را مبنای کار خود قرار میدهند که مهمترین آن، عبارت است از این که مخاطب، از میان مجاری ارتباطی و محتواهایی که به او عرضه میشود، دست به انتخابی آگاهانه و انگیزهدار میزند، برداشتهای گوناگونی از این نظریه در دست است، اما برداشت نخست و حاکم، کارکردگرایانه است.
پس، علت استفاده از رسانه، تجربه کردن مسائلی است که از شرایط اجتماعی و روانی ناشی میشود، (مسائلی از قبیل جست و جوی اطلاعات، تماس اجتماعی- انحراف توجه، فراگیری اجتماعی و رشد) و برای حل آنها (برآوردن نیازها) است که مخاطب دست به دامن زسانهها میشود. اگر استفاده از رسانه انتخابی نیود، نمیشد آن را ابزاری شایسته برای حل مساله به شمار آورد، یا حتی آن را واجد معنایی خاص برای استفاده کننده دانست. پژوهشهای انجام شده ظرف چهل سال گذشته، نشان میدهد که مخاطبان تجربه استفاده از رسانه خود را در قالب اصطلاحات کارکردگرایانه (یعنی حل مساله و برآورده ساختن نیاز) بیان میکنند. نظراتی که مردم درباره فایده رفتارشان در قبال رسانه ابراز میکنند از الگوی تکرار شونده پیروی میکند که عناصر اصلی آن عبارتاند از یادگیری و اطلاعات، ادراک نفس و هویت شخصی، تماس اجتماعی، انحراف توجه، سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت. [در این الگو] پاسخها نیز بر حسب نوع محتوای رسانه بسیار متفاوت است (مک کوایل، 1388: 332- 333).
در اثر نظریه استفاده و خشنودی تغییر کاملا قاطعی در کیفیت توجه به مخاطب روی داد. فرض اصلی الگوی استفاده و خشنودی این است که افراد مخاطب، کم و بیش به صورت فعال به دنبال محتوایی هستند که بیشترین خشنودی را فراهم کند. درجه این خشنودی بستگی به نیازها و علائق فرد دارد. افراد هرقدر بیشتر احساس کنند که محتوای واقعی نیاز آنان را برآورده میکند، احتمال اینکه آن محتوا را انتخاب کنند بیشتر است. الگوی این رویکرد بلامر و کاتز (1974) مطابق شکل زیر ارائه کردند. قابل ذکر است که بیشتر الگوهای استفاده و خشنودی، عنصر فرستنده را از فراگرد ارتباط جمعی کنار میگذارند. این الگوها نوعا با عواملی آغاز میشوند که بر انتخاب مخاطبان از محتوای رسانهها تاثیر میگذارند(ویندال، سیگنایتزر، اولسون، 1387: 282- 283).
161925285115ریشههای اجتماعی و روانشناختی باعث
نیازهایی میشود که نتیجه آنها
برآورده شدن نیازها میانجامد
گونهگونی الگوهای عرضه رسانهها میشود و به
انتظارات از رسانههای جمعی یا سایر منابع است که سبب
پیامدهای دیگر نیز دارد(که اغلب ناخواستهاند).
00ریشههای اجتماعی و روانشناختی باعث
نیازهایی میشود که نتیجه آنها
برآورده شدن نیازها میانجامد
گونهگونی الگوهای عرضه رسانهها میشود و به
انتظارات از رسانههای جمعی یا سایر منابع است که سبب
پیامدهای دیگر نیز دارد(که اغلب ناخواستهاند).
شکل2- 1: الگویی از رویکرد استفاده و خشنودی(کاتز و بلامر 1974)
بر طبق این نظریه، انگیزه از نیاز نشات میگیرد. هر قدر افراد بیشتر حس کنند که ارتباط، به طور مستقیم یا غیر مستقیم، موجب رفع نیاز میشود، تمایل بیشتری به استفاده از آن خواهند داشت (ویندال، سیگنایتزر، اولسون، 1387: 193). مخاطب انگیزهدار در حقیقت ناظر بر فعال بودن مخاطب است. پژوهشگران رویکرد استفاده و رضامندی، ابعاد و شاخصهای فعال بودن مخاطب را «تعمدی بودن»، «انتخابی بودن»، «درگیر شدن» و «سودمندی» ذکر کردهاند. تعمدی بودن، استفاده هدفمند و برنامهریزی شده از رسانه، نشانه ارتباط میان فعالیت ارتباطی و انگیزههای رویآوردن به رسانه است. انتخابی بودن، به معنی آگاهانه در معرض استفاده از رسانهها قرار گرفتن است. انتخابی بودن همچنین، استفاده از رسانه یا رضامندی مورد انتظار از مصرف رسانه نیز تعریف شده است. درگیر شدن یعنی اینکه محتوای خاصی از رسانه، با مخاطب ارتباط فردی دارد. به عبارت دیگر، منظور پردازش روانشناختیِ محتوای رسانه است. منظور از سودمندی، بهره اجتماعی یا روانشناختی استفاده کننده از رسانه است (مهدیزاده، 1391: 74 ).
2-2-فرضیههای اصلی نظریه استفاده و رضامندیفرضیاتی را که این رویکرد بر مبنای آن استوار است، میتوان به شرح زیر توضیح داد:
مخاطب فعال است. او در برابر هر آنچه رسانهها پخش میکنند، دریافتکننده منفعلی نیست، بلکه محتوای برنامه را انتخاب میکند و به کار میبرد.
مخاطبان به راحتی رسانهها و برنامهای را که برای ارضای نیازهای خود بهتر میدانند بر میگزینند. تولیدکننده رسانه شاید از کاربردهای برنامه آگاه نباشد، همچنین مخاطبان گوناگون شاید از یک برنامه برای ارضای نیازهای گوناگون استفاده کنند.
رسانهها تنها منبع ارضا کننده نیستند. گردش ایام تعطیل، ورزش، رقص و غیره همه مثل رسانهها مورد استفاده دارند.
مردم از منافع و انگیزههایشان در موارد خاص آگاه میشوند یا میتوانند بشوند. (برای منتقدان این روش این فرض از همه ضعیفتر است. چنین منتقدانی بحث میکنند انگیزههایی که میتوان به وجود آورد اغلب کمترین اهمیت را دارند و ربط دادن مخاطب و محتوای برنامه فقط با زنجیر منطقی نیازها و ارضا و محدود کردن «معنا» به طرزی ناپذیرفتنی است.
قضاوت ارزشی درباره معنای فرهنگی رسانههای جمعی باید به عقب افتد. اگر بگوییم چهارراه مزخرف است، حرفی بیربط زدهایم، اگر نیازهای هفت میلیون تن را برآورد، پس مفید است و این نکته که توهینی است به زیباییشناسی والا، ربطی به موضوع ندارد (فیسک، 1386: 224- 225).
در این زمینه همچنین مککوایل فرضیات اصلی رویکرد استفاده و خشنودی را بدین گونه بیان میکند: الف) انتخاب رسانه و محتوا عموما فعالیتی عقلانی و معطوف به اهداف و خرسندیهای خاص است. پس، مخاطبان فعال هستند و شکلگیری آنها را میتوان منطقا تبیین کرد؛ ب) یکایک مخاطبان نسبت به نیازهای رسانهای که از شرایط شخصی (فردی) و اجتماعی (مشترک) ریشه میگیرند، آگاهی دارند و میتوانند این نیازها را در قالب انگیزشهای مختلف بیان کنند؛ ج) کاربری شخصی رسانهها، به بیان کلی، بیشتر از اصول زیباییشناختی یا فرهنگی در شکلگیری مخاطبان نقش و اهمیت دارد؛ و اینکه د) تمام یا اغلب عوامل تاثیرگذار بر شکلگیری مخاطبان (انگیزهها، رضایت مورد انتظار یا به دست آمده، گزینشهای رسانهای، متغیرهای پس زمینهای) را میتوان به لحاظ نظری تعیین کرد (مک کوایل، 1387: 105). پیشفرضهای نظری فوق در مجموع این فرضیه را تقویت میکنند که هرقدر نیازهای خودشناخته بیشتر و برجستهتر باشند، احتمال رویآوردن افراد به رسانهها بیشتر خواهد بود. همچنین، نظریه فوق یک ارتباط منطقی بین تجربیات پسزمینهای مخاطبان و ویژگیهای محتوای برگزیده از طرف آنها را مفروض میدارد (مک کوایل، 1387: 106).
برچسب:
نویسنده: نگار رنجبر